Dhr. M. van der Pol

Gemeente Culemborg > Burgerslachtoffers

Onderstaand slachtoffer was van geboorte geen Culemborger, maar woonde er wel jaren met zijn gezin:

______________________________________________________________________________________________________

Achternaam: Pol

Tussenvoegsels: van der
Voornamen: Mattheus
Voorletters: M.
Beroep: Fabrieksarbeider
Geboorteplaats: Tricht
Geboortedatum: 28-10-1901
Overlijdensplaats: Witten, Stadtkreis Witten
Overlijdensdatum: 25-03-1943
Begraafplaats: Nederlands ereveld te Düsseldorf-Oberbilk
Gemeente: Düsseldorf

Provincie: Stadtkreis Düsseldorf
Land: Duitsland
Vak: C
Rij: 2
Nummer: 40

Bron foto graf: OGS

Van Buurmalsen naar Culemborg
Mattheus van der Pol werd op 28 oktober 1901 geboren. Zijn ouders waren Gijsbert van der Pol, geboren in 1877, en Teuntje Jacoba van Empel, geboren in 1878 en afkomstig uit Geldermalsen.

Het gezin woonde aan de Zandschedijk 86 in Tricht. Gijsbert en Teuntje kregen samen vijf kinderen. Mattheus was hun oudste kind.

In het gezin werd hij waarschijnlijk al snel Thijs genoemd, de roepnaam waaronder hij later ook bekend zou worden.

De familie Van der Pol behoorde tot de gezinnen uit de omgeving van Tricht, Buurmalsen en Geldermalsen die hun bestaan dicht bij de Betuwse dorpen hadden opgebouwd. Mattheus groeide hier op, in een periode waarin het dagelijks leven nog sterk verbonden was met het dorp en de directe omgeving.

Van de vijf kinderen uit het gezin Van der Pol was Mattheus de eerste die werd geboren. Op 28 oktober 1901 begon daarmee het levensverhaal van de man die ruim veertig jaar later als dwangarbeider in Duitsland zou overlijden.

Een Culemborger met wortels in de Betuwe

Hoewel Mattheus in de bronnen ook met Buurmalsen wordt verbonden, liggen zijn familie- en geboortegegevens duidelijk in de directe omgeving van Tricht en Geldermalsen.

Later verhuisde hij naar Culemborg. Daar vond hij werk en bouwde hij met zijn gezin een nieuw bestaan op.

Hij trouwde met Johanna van Gelderen, die eerder getrouwd was geweest. Uit haar eerdere huwelijk had zij twee kinderen, Sophia en Teunis. Mattheus werd daarmee hun stiefvader.

De Tulpstraat

Vanaf 11 mei 1940 woonde het gezin aan de Tulpstraat 39 in Culemborg. Daarmee kwam Mattheus, die zijn jeugd in de omgeving van Tricht en Buurmalsen had doorgebracht, uiteindelijk terecht in Culemborg. Hier werkte hij bij de meubelfabriek Gispen als fabrieksarbeider.
Het was het huis aan de Tulpstraat waar zijn vrouw en kinderen achterbleven toen hij in februari 1943 naar Duitsland moest vertrekken.

Een gezin in oorlogstijd
Toen de Duitse troepen in mei 1940 Nederland binnenvielen, woonde Mattheus nog maar korte tijd met zijn gezin in Culemborg.
De bezetting veranderde het dagelijks leven ingrijpend. Naarmate de oorlog vorderde, ontstond in Duitsland een steeds groter tekort aan arbeidskrachten. Nederlandse mannen werden opgeroepen en uiteindelijk op grote schaal gedwongen om in Duitsland te gaan werken.
Ook Mattheus ontkwam daar niet aan.
Voor zijn vrouw Johanna en de kinderen betekende dit dat de man die dagelijks bij hen aan de Tulpstraat woonde, plotseling honderden kilometers verderop zou moeten gaan werken.

De Arbeitseinsatz

In februari 1943 werd Mattheus in het kader van de Arbeitseinsatz naar Duitsland gestuurd.

Hij vertrok samen met nog ongeveer vijftien andere Culemborgers naar Witten, een industriestad in het Ruhrgebied.

Daar werd hij tewerkgesteld bij de Ruhrstahl AG, Annener Gussstahlwerk.

Het bedrijf maakte deel uit van de Duitse zware industrie en was betrokken bij de productie van staal voor de Duitse oorlogsindustrie.

Voor Mattheus betekende de Arbeitseinsatz dat hij zijn vrouw en zijn twee stiefkinderen in Culemborg moest achterlaten.

Hij vertrok als fabrieksarbeider uit de Tulpstraat en kwam terecht in een wereld die hij niet zelf had gekozen.

Thijs schreef nog enkele brieven in februari en maart 1943 vanuit Annen, nabij Dortmund, naar zijn ouders.

Het kamp Annen-Nord

De Culemborgse arbeiders werden ondergebracht in Annen-Nord, in het kamp dat onder meer bekendstaat als Hamburger Platz.

Het kamp bestond uit barakken en bood onderdak aan buitenlandse arbeiders. Het leven daar stond in schril contrast met het bestaan dat Mattheus in Culemborg gewend was. Hij woonde er niet bij zijn gezin, maar verbleef samen met andere buitenlandse arbeiders in een kamp dat onderdeel was van het Duitse systeem van gedwongen tewerkstelling.

Overdag werkte hij in de Duitse industrie. Daarna keerde hij terug naar het kamp. De werkzaamheden in de zware industrie waren lichamelijk zwaar. Bovendien waren de arbeiders ver van huis en van hun gezinnen.

Het Annener Gussstahlwerk

Mattheus werkte bij het Annener Gussstahlwerk, onderdeel van Ruhrstahl AG. De fabriek in Witten was onderdeel van de omvangrijke Duitse staalindustrie. In de oorlog werd de productie steeds sterker gericht op de behoeften van de Duitse oorlogsindustrie.

Later, vanaf september 1944, zou op het terrein een KZ-Außenlager van Buchenwald worden ingericht.

Dat latere concentratiekamp moet echter niet worden verward met het kamp waarin Mattheus in 1943 verbleef. Het KZ-Außenlager Witten-Annen bestond toen nog niet.

Mattheus behoorde tot de buitenlandse arbeiders die al eerder in Witten werden ingezet.

Thijs blijft schrijven naar huis

Ondanks de grote afstand tot Culemborg bleef Mattheus contact houden met zijn gezin.

Thijs schreef nog enkele brieven in februari en maart 1943 vanuit Annen, nabij Dortmund, naar zijn ouders. Juist zulke brierven maken het verhaal van de Arbeitseinsatz persoonlijk.

Mattheus was niet alleen een naam in een registratie of een arbeider in een Duitse fabriek. Hij was een echtgenoot en stiefvader die vanuit Witten contact probeerde te houden met de mensen die voor hem thuis in Culemborg waren achtergebleven.

Voor Johanna moet iedere brief uit Duitsland belangrijk zijn geweest. Een bericht van haar man betekende dat hij nog leefde en dat er nog contact was met thuis. Maar na zijn laatste brief zou het stil worden.

Ziek in Witten

Mattheus verbleef maar korte tijd in Duitsland. Op 25 maart 1943 overleed hij in Witten. Als doodsoorzaak wordt een zware longontsteking vermeld.

Hij was toen slechts 41 jaar oud.

Zijn overlijden was niet het gevolg van een gevecht of een directe oorlogshandeling. Hij overleed aan ziekte terwijl hij als Nederlandse arbeider gedwongen in Duitsland verbleef. Voor zijn vrouw Johanna en haar kinderen betekende zijn overlijden dat Thijs niet meer naar Culemborg zou terugkeren.

Het bericht uit Duitsland

Het bericht dat Mattheus was overleden, moet in de Tulpstraat hard zijn aangekomen. Johanna verloor haar echtgenoot. Sophia en Teunis verloren hun stiefvader. Voor het gezin kwam er geen hereniging na de oorlog.

Mattheus was in februari 1943 uit Culemborg vertrokken. Iets meer dan een maand later was hij dood.

De man die vanuit Tricht en Buurmalsen zijn leven had opgebouwd en uiteindelijk in Culemborg een gezin had gevormd, kwam nooit meer thuis.

Van Witten naar Düsseldorf

Na zijn overlijden werd Mattheus niet naar Nederland teruggebracht. Hij werd uiteindelijk begraven op het Nederlands ereveld Düsseldorf-Oberbilk.

Zijn graf bevindt zich in:

Vak C

Rij 2

Graf 40

Daar rust hij tussen vele andere Nederlandse oorlogsslachtoffers die tijdens de oorlog in Duitsland om het leven kwamen.

Zijn graf ligt tientallen kilometers van Witten en honderden kilometers van zijn laatste woonplaats Culemborg.

Een groep Culemborgers in Witten

Mattheus was niet de enige Culemborger die in februari 1943 naar Witten werd gestuurd. Een groep van ongeveer zestien Culemborgers werd daar tewerkgesteld. Onder hen bevond zich ook Arnoldus Johannes ‘Nol’ Wijnen. Ook hij vertrok in februari 1943 naar Witten en verbleef in hetzelfde kampcomplex. De mannen kwamen vanuit dezelfde stad terecht in dezelfde Duitse industriestad.

Hun levens zouden echter heel verschillend verlopen.

Mattheus overleed al na enkele weken aan een longontsteking. Andere Culemborgers zouden de oorlog overleven.

De geschiedenis van deze mannen laat zien dat de Arbeitseinsatz niet alleen een abstract begrip uit de geschiedenisboeken was. Het waren Culemborgse mannen met gezinnen, banen en huizen die van het ene moment op het andere hun vertrouwde omgeving moesten verlaten.

Lees hier een krantenartikel uit de CC over de bevrijding van het lager Witten.

De laatste brief

Van Mattheus is een afbeelding van zijn laatste brief aan zijn gezin bewaard gebleven. Dat kleine document vormt misschien wel de meest persoonlijke herinnering aan hem.

We kunnen ons voorstellen hoe hij vanuit Witten aan zijn vrouw schreef, ver weg van de Tulpstraat. Waarschijnlijk kon hij toen nog niet weten dat zijn verblijf in Duitsland zo kort zou zijn en dat hij zijn gezin nooit meer zou terugzien.

De brief is daardoor meer dan alleen een historisch document. Het is een laatste tastbare verbinding tussen Thijs in Witten en Johanna en de kinderen in Culemborg.

Van Buurmalsen, via Tricht naar Culemborg

Het leven van Mattheus van der Pol speelde zich af binnen een relatief klein gebied in de Betuwe.

Hij werd geboren in 1901, met familiebanden naar Tricht en Geldermalsen. Zijn ouders, Gijsbert van der Pol en Teuntje Jacoba van Empel, woonden met hun gezin aan de Zandschedijk 86 in Tricht.

Later kwam Mattheus in Culemborg terecht.

Daar werkte hij bij Gispen, trouwde hij met Johanna van Gelderen en vormde hij een gezin met haar kinderen Sophia en Teunis.

Zijn laatste Nederlandse adres was de Tulpstraat 39. Van daaruit werd hij in 1943 naar Duitsland gestuurd.

Een Culemborgs oorlogsslachtoffer

Mattheus van der Pol was oorspronkelijk afkomstig uit de omgeving van Buurmalsen en Tricht, maar zijn laatste jaren waren verbonden met Culemborg.

Daarom hoort zijn verhaal thuis in de geschiedenis van de Culemborgse oorlogsslachtoffers.

Hij was geen soldaat. Hij was een fabrieksarbeider, echtgenoot en stiefvader.

Zijn oorlog bestond uit gedwongen vertrek, zwaar werk, verblijf in een kamp en uiteindelijk ziekte en overlijden ver van huis.

Op 25 maart 1943 kwam er in Witten een einde aan zijn leven.

Zijn vrouw en kinderen bleven achter aan de Tulpstraat.

Zijn lichaam bleef in Duitsland. Maar zijn naam is bewaard gebleven.

Lees hier een krantenartikel uit de CC over de bevrijding van het lager Witten.