Crash Bf 109 bij Wadenoyen mei 1940
Gemeente West Betuwe > Gecrashte Duitse vliegtuigen
De Messerschmitt Bf 109 van Albrecht von Minnigerode bij De Elzenpasch
11 mei 1940 – een Duitse jager neergeschoten boven de Betuwe
De tweede dag van de Duitse aanval
Op 11 mei 1940, de tweede dag van de Duitse aanval op Nederland, speelde zich boven de Betuwe een aantal luchtgevechten en beschietingen door het Nederlandse luchtafweergeschut af. Eén van de Duitse toestellen die die dag verloren gingen, was een Messerschmitt Bf 109 E-4 van de 2. Staffel van Jagdgeschwader 20 (2./JG 20).
De vlieger was de Oberleutnant Albrecht Freiherr von Minnigerode, de Staffelkapitän van 2./JG 20. Hij was een ervaren Luftwaffe-vlieger die al vóór de oorlog operationele ervaring had opgedaan tijdens de Spaanse Burgeroorlog. Zijn vlucht zou echter eindigen in Drumpt, in de omgeving van Tiel.
Een ervaren jachtvlieger
Albrecht Freiherr von Minnigerode was geen onervaren jonge piloot. Hij had al vóór de Duitse inval in Nederland een opmerkelijke militaire loopbaan opgebouwd.
Tijdens de Spaanse Burgeroorlog maakte hij deel uit van het Duitse Legion Condor, waar Duitse vliegers ervaring opdeden in het uitvoeren van luchtoperaties. Na zijn terugkeer in Duitsland zette Von Minnigerode zijn loopbaan bij de Luftwaffe voort.
In 1939 werd hij ingedeeld bij de Duitse jachtvliegerij. In februari 1940 werd hij benoemd tot Staffelkapitän van de 2. Staffel/Jagdgeschwader 20. Daarmee was hij niet alleen vlieger, maar ook commandant van de Staffel.
JG 20 was uitgerust met de moderne Messerschmitt Bf 109 E, het belangrijkste Duitse eenmotorige jachtvliegtuig van die periode.
De Messerschmitt Bf 109 E-4
De Bf 109 E-4 was een van de belangrijkste versies van de Messerschmitt Bf 109. Het toestel was ontworpen als onderscheppings- en jachtvliegtuig en beschikte over een krachtige Daimler-Benz-motor. De E-4 was bewapend met twee mitrailleurs in de motorkap en twee kanonnen in de vleugels. Het toestel was snel en wendbaar en vormde in mei 1940 een belangrijk onderdeel van de Duitse luchtmacht.
De Bf 109 van Von Minnigerode maakte deel uit van 2./JG 20. De eenheid opereerde tijdens de Duitse aanval in het westen vanuit Duitsland en ondersteunde de Duitse luchtoperaties boven Nederland en België.
Crashplaats van de Bf 109
Nederlandse luchtafweer rond Tiel
Op 11 mei 1940 werd de Duitse luchtmacht boven Nederland geconfronteerd met Nederlands luchtafweervuur. Ook rond Tiel waren Nederlandse luchtafweeronderdelen actief.
Op die dag gingen in de omgeving van Tiel volgens de Nederlandse inventarisaties drie Duitse Bf 109's verloren. Ze kwamen op verschillende plaatsen neer:
bij Latestein, ten oosten van Tiel;
bij Kerk-Avezaath, ten westen van Tiel;
bij De Elzenpasch, in Drumpt, noordwestelijk van Tiel, iets ten noorden van het huidige ziekenhuis Rivierenland
De laatste crash betreft het toestel van Von Minnigerode.
De gegevens over de oorzaak zijn opvallend eensluidend: zijn Messerschmitt werd door Nederlands luchtafweergeschut getroffen. Het ging dus niet om een gewone luchtstrijd waarbij een Nederlandse jager zijn toestel neerschoot. De Bf 109 werd vanaf de grond onder vuur genomen.
Het toestel wordt geraakt
Wat er precies in de minuten vóór de crash gebeurde, is niet volledig bekend. Er is geen gevonden ooggetuigenverslag waarin de complete vlucht van Von Minnigerode wordt beschreven. Wel is uit de beschikbare bronnen duidelijk dat zijn Messerschmitt tijdens de vlucht door Nederlands luchtafweergeschut (Flak) werd geraakt. Het toestel raakte daardoor in moeilijkheden en verloor zijn vliegeigenschappen. Uiteindelijk stortte de Bf 109 neer in de omgeving van De Elzenpasch, in Drumpt, ten noordwesten van Tiel. Volgens de beschikbare beschrijving sloeg het toestel bij de crash over de kop en werd het zwaar vernield.
De Elzenpasch
De naam De Elzenpasch is in de bronnen belangrijk, omdat hiermee de crashlocatie veel nauwkeuriger kan worden vastgesteld dan met alleen de aanduiding "Tiel". De Elzenpasch was een landgoed in het gebied van Drumpt, aan de noordwestzijde van Tiel. Het gebied lag aan de oude verbinding tussen Tiel en Drumpt en vormde een herkenbaar landschappelijk element.
Voor de historische plaatsbepaling is bovendien van belang dat Drumpt in 1940 niet bij de gemeente Tiel en evenmin bij de gemeente Zoelen hoorde.
In de periode van de crash maakte Drumpt deel uit van de gemeente Wadenoijen. Pas in 1956 werd de gemeente Wadenoijen opgeheven en kwam Drumpt bij Tiel. Dat betekent dat de crash administratief gezien in 1940 moet worden geplaatst in de gemeente Wadenoijen, hoewel de locatie tegenwoordig tot de gemeente Tiel behoort.
De verwarring rond Amerongen
Bij deze crash bestaat een opmerkelijke bronkwestie. In verschillende naoorlogse, vooral buitenlandse, bronnen wordt als plaats van de crash Amerongen genoemd. Soms wordt dit omschreven als Amerongen, Holland, near Tiel. Die vermelding is problematisch. Amerongen ligt immers op aanzienlijke afstand van Tiel en past niet bij de veel specifiekere Nederlandse gegevens. De Nederlandse onderzoeksgegevens noemen juist De Elzenpasch bij Drumpt, ten noordwesten van Tiel. Ook de inventarisatie van de Duitse vliegtuigverliezen in Nederland op 11 mei 1940 koppelt de Bf 109 van 2./JG 20 aan De Elzenpasch.
Ook onderzoeker Brongers heeft op deze tegenstrijdigheid gewezen. Hij vermeldt de Bf 109 van 2./JG 20 bij Tiel en wijst erop dat in sommige bronnen een verkeerde locatie, waaronder Amerongen, is overgenomen.
Voor deze website wordt daarom De Elzenpasch bij Drumpt als de meest waarschijnlijke en best onderbouwde crashlocatie aangehouden. De exacte plaats binnen het gebied van De Elzenpasch is vooralsnog niet vastgesteld.
Von Minnigerode overleeft de crash
Hoewel zijn Messerschmitt volledig werd vernield, had Von Minnigerode bijzonder veel geluk. Het toestel sloeg over de kop, maar de vlieger overleefde de crash. Volgens de Nederlandse beschrijving werd hij door Nederlandse militairen uit het wrak gehaald en was hij ongedeerd. Daarmee was het verhaal voor hem echter nog lang niet voorbij. De Staffelkapitän van 2./JG 20 was nu een krijgsgevangene. Nederlandse militairen maakten hem gevangen en hij werd uiteindelijk naar Engeland overgebracht. Later werd Von Minnigerode als krijgsgevangene naar Canada gestuurd. Daar zou hij de rest van de oorlog doorbrengen.
Het opmerkelijke is dus dat de commandant van de Duitse Staffel zijn vliegtuigverlies zelf overleefde en de oorlog als krijgsgevangene doorbracht.
Van piloot naar krijgsgevangene
Voor Von Minnigerode moet de overgang bijzonder groot zijn geweest. Nog maar enkele dagen eerder maakte hij deel uit van de Duitse luchtmacht die bezig was Nederland onder de voet te lopen. Nu zat hij zelf achter prikkeldraad. Zijn Bf 109 was vernietigd, zijn Staffelkapitän was krijgsgevangen en de Duitse opmars door Nederland ging ondertussen verder. De oorlog was voor Von Minnigerode als operationeel vlieger voorlopig voorbij. Hij zou pas na het einde van de oorlog weer naar Duitsland kunnen terugkeren.
Een crash binnen het onderzoeksgebied
De crash bij De Elzenpasch is voor het onderzoek naar de oorlogsslachtoffers en vliegtuigverliezen in de Betuwe een interessant grensgeval. De huidige gemeentegrens zou de locatie buiten het eigenlijke onderzoeksgebied plaatsen: De Elzenpasch ligt tegenwoordig in de gemeente Tiel. Historisch gezien ligt het echter anders. In mei 1940 behoorde Drumpt tot de gemeente Wadenoijen. Omdat Wadenoijen in het onderzoek naar de oorlog in de Betuwe al eerder aan bod komt, is het logisch om ook deze vliegtuigcrash te behandelen. De locatie is daarmee bovendien een mooi voorbeeld van een probleem waarmee historisch onderzoek regelmatig te maken heeft: de huidige gemeentegrenzen zijn niet dezelfde als de gemeentegrenzen tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Wat weten we zeker?
Over deze crash kunnen de belangrijkste gegevens als volgt worden samengevat:
Datum: 11 mei 1940
Plaats: De Elzenpasch, Drumpt, bij Tiel
Historische gemeente: Wadenoijen
Huidige gemeente: Tiel
Vliegtuig: Messerschmitt Bf 109 E-4
Eenheid: 2./Jagdgeschwader 20
Vlieger: Oberleutnant Albrecht Freiherr von Minnigerode
Oorzaak: getroffen door Nederlands luchtafweergeschut
Verloop: toestel sloeg over de kop en werd vernield
Lot vlieger: overleefde de crash, krijgsgevangen gemaakt en later naar Canada overgebracht.
Het Werknummer van de Messerschmitt en de exacte plaats waar het wrak op De Elzenpasch terechtkwam, zijn op dit moment nog niet met voldoende zekerheid vastgesteld.
Een bijzondere gebeurtenis op een gewone Betuwse plek
Tegenwoordig is er op De Elzenpasch weinig dat nog doet denken aan de gebeurtenissen van mei 1940. Toch moet het neerstorten van de Messerschmitt Bf 109 op 11 mei een indrukwekkend schouwspel zijn geweest.
Een Duitse jager, afkomstig van een ervaren Luftwaffe-vlieger en Staffelkapitän, werd boven de Betuwe door Nederlands luchtafweervuur getroffen. Het toestel stortte neer, sloeg over de kop en werd volledig vernield.
De vlieger zelf had geluk. Hij kwam levend uit het wrak, maar werd vrijwel onmiddellijk geconfronteerd met een andere werkelijkheid: hij was niet langer de commandant van een Duitse jachtvliegerstaffel, maar een krijgsgevangene van het Nederlandse leger.
Ruim tachtig jaar later is de precieze herinnering aan deze gebeurtenis mede afhankelijk van het zorgvuldig naast elkaar leggen van Nederlandse, Duitse en buitenlandse bronnen. Juist de tegenstrijdigheid rond de plaatsnaam Amerongen laat zien hoe belangrijk bronkritiek is.
De Nederlandse aanwijzingen leiden naar De Elzenpasch bij Drumpt, destijds gemeente Wadenoijen. Daar eindigde op 11 mei 1940 de vlucht van de Messerschmitt van Albrecht Freiherr von Minnigerode.
Bronnen en bronkritiek
Voor de reconstructie zijn onder meer gegevens gebruikt uit de SGLO-verliesregistratie T0497, Nederlandse inventarisaties van Duitse vliegtuigverliezen in mei 1940 en het onderzoek van L. de Jong/Brongers naar de Duitse verliezen tijdens de meidagen. De buitenlandse vermelding van Amerongen is niet genegeerd, maar wordt vanwege de veel specifiekere Nederlandse gegevens over De Elzenpasch als een vermoedelijke plaatsfout beschouwd.