Razzia in Geldermalsen
Gemeente West Betuwe > Oorlogsjaren Geldermalsen
Razzia in Geldermalsen
door Tanne de Goei – en bewerkt door de webmaster
Inleiding: herinneringen als vertrekpunt
In het voorjaar van 2009 interviewde ik mijn ouders over hun jeugd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zij woonden destijds in het gebied tussen Buren en Geldermalsen, een streek die in de laatste oorlogsjaren zwaar onder druk kwam te staan. Mijn vader woonde aan de Lingedijk bij de Prinses Julianabrug en was achttien jaar toen de oorlog uitbrak. Mijn moeder woonde in de Prinses Julianalaan in Geldermalsen en moest op elfjarige leeftijd evacueren toen de Betuwe onder water werd gezet.
Beiden herinnerden zich een gebeurtenis die diepe indruk had gemaakt: een razzia in Geldermalsen, waarbij mannen uit het dorp werden opgepakt en als gijzelaars werden vastgehouden. Lange tijd werd aangenomen dat deze razzia plaatsvond rond Dolle Dinsdag, 5 september 1944 — de dag waarop het gerucht van een snelle bevrijding door Nederland golfde. Nader onderzoek en getuigenissen wijzen echter uit dat de feitelijke gebeurtenissen zich enkele dagen later afspeelden, in een periode waarin hoop en dreiging elkaar snel opvolgden.
Dit artikel is een poging om de gebeurtenissen rond deze razzia zo nauwkeurig mogelijk te reconstrueren, op basis van herinneringen, archiefmateriaal en latere getuigenverklaringen.
Dolle Dinsdag: hoop en chaos
Op dinsdag 5 september 1944 ontstond in Nederland een ongekende golf van opwinding. Via Radio Oranje en via mondelinge berichten verspreidde zich het nieuws dat de geallieerden snel oprukten en dat de bevrijding nabij was. Deze dag, die later bekend werd als Dolle Dinsdag, leidde tot massale paniek onder NSB’ers en Duitse militairen.
Ook in de Betuwe was de onrust groot. Getuigen herinneren zich treinen die vol zaten met vluchtende Duitsers en collaborateurs. Mensen hingen aan de buitenkant van wagons, bagage werd haastig ingeladen en achtergelaten. Het leek alsof de bezetter op instorten stond.
Maar deze hoop bleek van korte duur. De geallieerde opmars stokte en de Duitse bezetter herpakte zich snel. Wat volgde, was een periode van repressie, waarin de Duitsers en hun Nederlandse medestanders hard optraden tegen elke vorm van verzet.
De aanleiding: ontvoering van Landweerd en Knobbout
In Geldermalsen en omgeving speelde zich in diezelfde periode een gebeurtenis af die directe gevolgen zou hebben voor de bevolking. Twee prominente collaborateurs, marechausseecommandant H.C.W. Landweerd en de ambtenaar Knobbout, werden door het verzet ontvoerd.
Landweerd stond bekend om zijn harde optreden tegen onderduikers en verzetsmensen. Knobbout werkte als ambtenaar nauw samen met de bezetter en ondersteunde administratief de Duitse maatregelen. Hun ontvoering was een gewaagde verzetsactie, maar bracht grote risico’s met zich mee.
De Duitse reactie was voorspelbaar en meedogenloos. De daders moesten zich melden en toen dat niet gebeurde, volgden vergeldingsmaatregelen.
Dreiging van vergelding
Op vrijdag 8 september 1944 werd deze dreiging werkelijkheid. Een overvalwagen reed Geldermalsen binnen. Duitse militairen, vaak vergezeld door Nederlandse collaborateurs, trokken door het dorp en bezochten systematisch woningen.
Mannen werden uit hun huizen gehaald, vaak in het bijzijn van hun gezinnen. De situatie was intimiderend en chaotisch. Er werd geschreeuwd, bevelen werden gegeven en geweren waren zichtbaar aanwezig.
Wim Derksen, destijds tien jaar oud, beschreef later hoe de burgemeester, vergezeld door een Duitse soldaat met een geweer, bij hen aan de deur stond. Zijn vader was op dat moment niet thuis. Toen bleek dat hij afwezig was, vertrokken de mannen weer. Voor het gezin Derksen liep het goed af, maar het incident liet een blijvende indruk achter.
In totaal werden ongeveer tien mannen opgepakt. Onder hen bevonden zich bekende inwoners van Geldermalsen en omliggende plaatsen, mannen met maatschappelijke functies, zoals onderwijzers, ambtenaren en andere gerespecteerde dorpsgenoten.
De razzia van 8 september 1944
Op vrijdag 8 september 1944 reed een overvalwagen Geldermalsen binnen. Duitse militairen, vaak vergezeld door Nederlandse collaborateurs, trokken door het dorp en bezochten systematisch woningen.
Mannen werden uit hun huizen gehaald, vaak in het bijzijn van hun gezinnen. De situatie was dreigend en chaotisch.
Wim Derksen, toen tien jaar oud, herinnerde zich hoe de burgemeester samen met een Duitse soldaat bij hen aan de deur stond. De soldaat had zijn geweer in de aanslag. Zijn vader was niet thuis, waardoor het gezin werd gespaard. Voor anderen liep het anders af.
In totaal werden ongeveer tien mannen opgepakt — veelal bekende inwoners met een duidelijke rol in de gemeenschap.
Opsluiting in Mariënwaerdt
De opgepakte mannen werden overgebracht naar kasteel Mariënwaerdt bij Beesd, waar zij in de kelder werden opgesloten. De omstandigheden waren zwaar: beperkte ruimte, onzekerheid over hun lot en voortdurende angst voor wat komen zou.
De dreiging van executie hing nadrukkelijk in de lucht. In andere delen van Nederland waren gijzelaars daadwerkelijk gefusilleerd als represaille voor verzetsacties. De mannen in Mariënwaerdt wisten dat ook zij dat lot konden treffen.
Angst en bemiddeling
In Geldermalsen zelf was de spanning groot. Families verkeerden in onzekerheid over het lot van hun vaders, zonen en broers. Geruchten deden de ronde en niemand wist wat er zou gebeuren.
Tegelijkertijd werd er geprobeerd de situatie te keren. Dominee Krop speelde hierin een belangrijke rol. Hij zocht contact met de Duitse autoriteiten en probeerde via overleg de vrijlating van de gijzelaars te bereiken.
Deze onderhandelingen waren riskant. Contact met de bezetter kon als collaboratie worden gezien, maar in dit geval was het doel duidelijk: het redden van levens.
De inspanningen hadden succes. Na korte tijd werden de gijzelaars vrijgelaten. De directe dreiging van executie werd afgewend. Voor de betrokken families betekende dit een enorme opluchting, al bleef de schrik nog lang in het dorp aanwezig.
De rol van Nederlandse collaborateurs
De razzia maakt duidelijk dat niet alleen Duitse militairen verantwoordelijk waren voor de gebeurtenissen. Ook Nederlandse collaborateurs speelden een actieve rol.
Burgemeester Johann Friedrich Remmert, NSB’er en in de laatste bezettingsjaren burgemeester van Geldermalsen, was betrokken bij de bestuurlijke uitvoering van maatregelen. Uit latere rechtszaken blijkt dat er lijsten bestonden met namen van mogelijke gijzelaars. Deze lijsten waren mede opgesteld met medewerking van lokale functionarissen.
Ook politieagenten, marechaussees en ambtenaren werkten in sommige gevallen actief mee aan arrestaties en opsporing. Dit leidde na de oorlog tot felle discussies en rechtszaken, waarin de mate van schuld en verantwoordelijkheid centraal stond.
Na de oorlog: berechting en verwerking
Na de bevrijding werden betrokkenen berecht door bijzondere tribunalen, onder meer in Arnhem en Tiel. Tijdens deze processen kwamen veel details over de razzia en de voorafgaande gebeurtenissen aan het licht.
Getuigenverklaringen laten zien hoe dicht sommige inwoners bij arrestatie of erger waren geweest. Tegelijkertijd blijkt hoe willekeurig sommige beslissingen waren. Het wel of niet op een lijst staan kon het verschil betekenen tussen gevangenschap en vrijheid.
Niet alle betrokkenen werden even zwaar gestraft. Sommigen kregen gevangenisstraffen, anderen kwamen er relatief licht vanaf. Dit leidde tot spanningen binnen de gemeenschap, waar herinneringen en oordelen uiteenliepen.
Betekenis
De razzia in Geldermalsen staat symbool voor de laatste fase van de bezetting: een tijd van hoop op bevrijding, maar ook van toenemende repressie.
Het verhaal laat zien hoe kwetsbaar de burgerbevolking was, maar ook hoe mensen probeerden elkaar te helpen en erger te voorkomen.
De razzia van 8 september 1944 leidde tot de arrestatie van circa tien mannen uit Geldermalsen en omgeving. Zij werden als gijzelaars opgesloten in de kelder van kasteel Mariënwaerdt bij Beesd. Onderstaande lijst geeft de tot nu toe bekende namen, met aanvullende biografische gegevens.
Adrianus (Ad) de Vaal
Geboren: ca. 1898–1905 (te verifiëren)
Beroep: bedrijfsleider Wijk & Visser
Adres: Middelweg, Geldermalsen
De Vaal was een prominent figuur binnen het lokale bedrijfsleven. Zijn arrestatie maakte diepe indruk, mede door zijn zichtbare positie in de gemeenschap.
De Vaal was een prominent figuur binnen het lokale bedrijfsleven. Zijn arrestatie maakte diepe indruk, mede door zijn zichtbare positie in de gemeenschap.
Pieter (Piet) de Gram
Geboren: ca. 1900 (te verifiëren)
Beroep: rechercheur (P.R.A.)
Woonplaats: Geldermalsen
De Gram was werkzaam binnen opsporingsdiensten en beschikte over kennis van lokale netwerken. Zijn rol komt ook terug in naoorlogse getuigenissen.
[voornaam onbekend] Terlouw
Beroep: dierenarts
Woonplaats: Geldermalsen
Als dierenarts had Terlouw een centrale rol in de dorpsgemeenschap. Zijn arrestatie onderstreept dat ook gerespecteerde professionals doelwit waren.
Herman Kuijk
Beroep: notaris
Woonplaats: Geldermalsen
Kuijk was een invloedrijk notaris. Zijn opname op de lijst wijst op een gerichte selectie van maatschappelijk prominente personen.
Kuijk was een invloedrijk notaris. Zijn opname op de lijst wijst op een gerichte selectie van maatschappelijk prominente personen.
Wout Kuijk
Beroep: voormalig wethouder
Woonplaats: Geldermalsen
Als oud-bestuurder was hij een bekend gezicht binnen het lokale bestuur.
Fr. van Brenk
Beroep: ingenieur
Woonplaats: regio Geldermalsen
Over Van Brenk is minder bekend, maar zijn vermelding bevestigt dat ook technisch geschoolde personen werden opgepakt.
Over Van Brenk is minder bekend, maar zijn vermelding bevestigt dat ook technisch geschoolde personen werden opgepakt.
A.P. van Rijswijk
Beroep: postkantoorbeambte
Woonplaats: Geldermalsen
Als medewerker van het postkantoor had hij een functie binnen de communicatie-infrastructuur.
Als medewerker van het postkantoor had hij een functie binnen de communicatie-infrastructuur.
Beroep: veehandelaar
Adres: Stationsweg, Geldermalsen
Vader van Wim en Corry Derksen, die later belangrijke ooggetuigenverslagen leverden over de razzia.
Vader van Wim en Corry Derksen, die later belangrijke ooggetuigenverslagen leverden over de razzia.
Jacob (Koos) de Ridder
Beroep: pensionhouder
Woonplaats: Geldermalsen / omgeving
De Ridder wordt genoemd in verband met verzetsactiviteiten en de ontvoering van collaborateurs, die aanleiding vormde voor de razzia.
De Ridder wordt genoemd in verband met verzetsactiviteiten en de ontvoering van collaborateurs, die aanleiding vormde voor de razzia.
C.H.G.F. Siebrands
Beroep: distributiekringleider
Woonplaats: Geldermalsen
Zijn functie binnen de voedselvoorziening maakte hem een strategisch belangrijke figuur.
Zijn functie binnen de voedselvoorziening maakte hem een strategisch belangrijke figuur.
Context
De selectie van gijzelaars was geen volledig willekeurig proces. Uit latere rechtszaken blijkt dat er lijsten circuleerden waarop namen van mogelijke arrestanten stonden. Deze lijsten werden deels samengesteld met medewerking van lokale autoriteiten en collaborateurs.
Opvallend is dat vooral mannen met een zichtbare rol in de gemeenschap werden gekozen: bestuurders, ambtenaren, ondernemers en professionals. Hun arrestatie had een duidelijk doel: het uitoefenen van maximale druk op de lokale bevolking.
Tegelijkertijd speelde toeval een rol. Sommige mannen ontkwamen simpelweg omdat zij niet thuis waren op het moment van de razzia. Anderen werden juist opgepakt omdat zij op het verkeerde moment zichtbaar waren.
Slotopmerking
Dit overzicht is gebaseerd op beschikbare bronnen en getuigenissen. Aanvullingen en correcties blijven welkom.