Verzet rond Geldermalsen - Oorlogsslachtoffers West-Betuwe

Ga naar de inhoud

Hoofdmenu:

Verzet rond Geldermalsen

Gemeente Geldermalsen > Oorlogsjaren Geldermalsen

De activiteiten van de verschillende verzetsmensen waren in het begin niet erg gecoördineerd. De een verspreidde krantjes en pamfletten, een volgende 'rommelde' met voedsel en bonnen, een derde verborg onderduikers en een vierde redde een Engelse piloot het leven. De plaatselijke directeur van het distributiekantoor hield, op de een of andere merkwaardige manier, gelukkig nogal wat bonnen over, die t.b.v. de onderduikers konden worden rondgedeeld.
Een eerste poging tot organisatie van verzet werd ondernomen door voornamelijk oud-militairen. Hieruit ontstond de Ordedienst (OD). Later ontstond de LO (landelijke organisatie onderduikers). Ook in Culemborg werd de LO actief en op een gegeven moment kwam de verzetsman Leo Lamers in de Tollenstraat onderduiken, van waaruit hij de activiteiten in zijn hele district coördineerde. In een wat later stadium van de oorlogsperiode ontstond ook in onze stad een KP (Knokploeg). KP, OD en LO waren verschillende organisaties waar binnen pas aan het eind van de oorlog pogingen tot samenwerking werden genomen.
Evenals elders in het land, moesten plaatsgenoten verplicht werken voor de bezetters. In enkele gevallen werden jonge mannen opgeroepen voor dwangarbeid in Duitsland maar meestal werd men ingezet door de organisatie Todt, die moest zorgdragen voor het aanleggen van de nodige verdedigingswerken. Er moesten o.a. loopgraven worden gegraven in weilanden en boomgaarden. De mensen van Todt maakten daarmee zelf niet al te veel haast, omdat ze vreesden naar Rusland te moeten als deze streek zou zijn 'voltooid'. Daarom verrichtten velen vaak nutteloos werk; een pas gegraven loopgraaf werd gemakkelijk weer dichtgegooid en dan kon men weer opnieuw beginnen. 's Morgens in alle vroegte vertrok een lange rij mannen lopend er op uit, soms tot aan Rijswijk (Gld.).
De oprichting van de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) moest een samenwerking tussen OD, LO en KP betekenen. Er werd gezocht naar een commandant die door iedereen werd erkend. Meestal was dit een oud-militair. De keuze viel op een tijdelijk in onze stad wonende, gepensioneerde KNIL-generaal: generaal Gramberg. Hij was met een aantal andere Hagenaren tijdelijk in onze stad ondergebracht omdat in Den Haag hele straten waren afgebroken, voor de bouw van verdedigingswerken bij Scheveningen. Generaal Gramberg bleek nog een militante man te zijn die de verschillende ondergrondsen bijeen wist te houden. Er gebeurde van alles: telefoondraden doorknippen, dynamietlading van de spoorbrug onklaar maken, distributiebureau overvallen, vee bij NSB-boeren weghalen, mensen overzetten over de Waal etc. etc. Als verbindingsman tussen de verschillende ondergrondsen, en later verschillende afdelingen binnen de BS, fungeerde onze oud-stadgenoot mr. P. J. W. Beltjes. In de laatste Oorlogswinter was het niet breed, maar een echte Hongerwinter heeft Culemborg niet gekend. Daarvoor was het achterland met veel boerderijen te groot. Er werd zelfs behoorlijk wat vlees en ander voedsel naar Utrecht gesmokkeld. Ook bleken er, naast de woekeraars, nog boeren te zijn die hun voedsel voor een redelijke prijs wilden verkopen.

Uit de speciale bijlage van de CC, mei 1985 door Martin Berendse.
 
Lo in Geldermalsen
Leo Lievense was directeur van de Landbouwschool in Geldermalsen. Zijn vrouw Jet zat ook bij de LO. Zij werd ook wel “Moeder van het verzet” genoemd.
Abrahamse was directeur van de ernaast gelegen Tuinbouwschool. Deze scholen lagen vrijwel naast het spoor Utrecht-G’malsen.
Precies daartussen  lag de directiekeet van de Heidemaatschappij, die zich met ruilverkavelingen bezig hield. De uitvoerder ervan van Johannes van Zanten. Deze Culemborger woonde in Kesteren en was de grote man in het verzet van deze streek.
Henk Leusink en Hans Merkens hadden de organisatie van het onderduikwerk in het westelijk gedeelte van de Betuwe op poten gezet. Hun werk werd in 1943 overgenomen:  Jouke de Boer was contactpersoon voor Culemborg, Leo Lamers voor Zaltbommel en Jan Havinga voor Geldermalsen. Van deze steden uit was er een dicht netwerk van verbindingen naar alle dorpen in deze regio. Dat was ook noodzakelijk om onderduikers van een schuiladres te voorzien.  Het grotere verband heette de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers, kortweg de LO genoemd.

Er waren verschillende soorten  onderduikers:
       
  • Mannen, die niet voor de Organisatie Todt  van de Duitsers wilden werken
       
  • Mannen die weigerden om voor de Arbeitseinsatz in Duitsland te gaan werken
      
  • Nederlandse Militairen die in 1943 weer in krijgsgevangenschap werden teruggeroepen
       
  • Mensen die vanwege verzetswerk door de Duitsers werden gezocht
       
  • Ondergedoken joden (hoogst zelden)

H.P. (Henk)Vermeulen uit Culemborg was districtshoofd.  In gewestelijk LO-verband hoorde dit stuk van de Betuwe niet bij Gelderland, maar bij Utrecht. Hier zwaaide Ruurd Das de scepter. Jouke de Boer was de contactpersoon met hen en na diens gevangenneming in juni 1943 werd dat Leo Lamers.
Er waren veel onderlinge contacten, zoals met  de LO Hemeldal/Oosterbeek. Johannes van Zanten was de grote organisator van het geheel. Hij maakte deel uit van de LKP-knopploeg Soest en speelde daarin de hoofdrol. De overval van 25 januari 1944 op het distributiekantoor van Tilburg is een van hun belangrijkste wapenfeiten. 105.000 distributiezegels werden er buitgemaakt.   
Het was niet alleen een kwestie van hulp bij het zoeken naar een schuiladres. Maandelijks moest er ook worden gezorgd voor distributiebescheiden. Voor toevoer zorgden de  Landelijke knokploegen  (=LKP) die distributiekantoren overvielen. Tevens moest er gezorgd worden voor valse persoonsbewijzen.  De vervalsingscentrale in Arnhem bewees daarvoor uitstekende diensten.

Per fiets werden de contacten onderhouden met de plaatselijke contactpersonen:
      
  • Geldermalsen: Gerbrand Siebrands, Jan van Zee, Piet de Gram

  • Buurmalsen: Koos de Ridder
       
  • Deil: Jan Konijnendijk
        
  • Enspijk: Leendert Bouwman
        
  • Beesd: fam. Van Beekhuizen en dokter Van Hooft
        
  • Rhenoy en Acquoy: Hervormde pastorie
        
  • Asperen: Fré de Jong
         
  • Buren: Job Boon, fam. Van Koeverden, pastoor Van den Bergh
         
  • Zoelen: Fekko Ebbens
         
  • Rijswijk: fam. Penraad
        
  • Ingen-Maurik: politieman Roos
         
Tiel: Ds. Wiepkema en Scholtus
        
Echteld: Van Zorge
 
Op verzoek van de Groep Verzet West-Betuwe 1940-1945, heeft de Gemeente Geldermalsen in 1995 besloten de straatnamen in de nieuwe woonwijk "Kalenberg" als eerbetoon te vernoemen naar mensen die gedurende de bezetting een actieve rol hebben gespeeld in het verzet in Geldermalsen en omstreken. De straten in "Kalenberg" dragen de naam van mannen en vrouwen, die elk op hun eigen wijze, een rol hebben gespeeld in het plaatselijk verzet. Sommigen van hen waren betrokken bij illegale verzetsorganisaties als de "Landelijke Organisatie tot Hulp aan Onderduikers" (LO) of de plaatselijke afdeling van de "Landelijke Knokploegen" (LKP). Anderen werkten individueel. Allen hebben met elkaar gemeen dat zij opstonden tegen de bezetter en zich sterk maakten voor degenen die werden vervolgd en verdrukt. Zij waren ondermeer betrokken bij overvallen op distributiekantoren, de verzorging van onderduikers, sabotage, het vervalsen van papieren, de spoorwegstaking, het vervaardigen en distribueren van illegale lectuur, opslag en verspreiding van wapens en het koerierswerk. De mannen en vrouwen die zijn vernoemd in "Kalenberg" stonden vanzelfsprekend niet alleen in hun verzet tegen de Duitsers. Zij werden geholpen door vele anderen wiens naam hier niet genoemd wordt maar dat zeker zouden hebben verdiend. De straten in "Kalenberg" verwijzen in het bijzonder naar de verzetsdaden van een dertiental personen, maar gezamenlijk houden zij de herinnering levend aan al diegenen die zich hebben ingezet voor het verzet in onze regio en daarmee hebben bijgedragen aan het bespoedigen van de bevrijding.

SIMON ABRAHAMSE
Simon Abrahamse is geboren op 1 augustus 1906 te Oostkapelle en overleden op 1 december 1990 in Tiel. Het huis van de familie Abrahamse was gedurende de oorlog een ontmoetingspunt voor koeriers en het onderkomen van onderduikers. Ook illegale lectuur kon bij hen worden opgeslagen. Simon Abrahamse heeft in het verzet samengewerkt met Johannes van Zanten, de plaatselijke knokploegleider.


Graf te Geldermalsen
 JAN HENDRIK DERKSEN 
Jan Hendrik Derksen, in de illegaliteit bekend als Piet, werd op 6 mei 1903 geboren in Valburg en overleed op 13 mei 1952 in Geldermalsen. Hij was lid van de illegale verzetsorganisatie LO en als zodanig betrokken bij de verzorging van onderduikers door middel van bonkaarten en het zoeken van veilige adressen. Het hele gezin Derksen moest onderduiken nadat Jan Hendrik Derksen mensen die waren betrokken bij de spoorwegstaking, had aangespoord hun staking voort te zetten.
 
Graf te Deil
HUIBERT JAKOB GANZEMAN 
Huibert Jakob Ganzeman werd op 18 juni 1918 geboren in Deil en overleed op 11 februari 1994 in Geldermalsen. Tijdens de bezetting maakte hij deel uit van de Binnenlandse Strijdkrachten, Gewest 8 Utrecht, District IX, 2e Compagnie. Hij was lid van de illegale verzetsorganisaties Landelijke Organisatie tot Hulp aan Onderduikers en Landelijke Knokploegen. Omstreeks 1941/1942 was Huibert Ganzeman actief betrokken bij hulp aan onderduikers en wapenvervoer. Enkele dagen voor de bevrijding heeft hij bijgedragen aan het onklaar maken van een springlading onder de Lingebrug in Geldermalsen.
 
CHRISTIAAN VAN HOLTHE
Christiaan van Holthe is op 19 december 1903 geboren in Den Haag en op 17 april 1945 overleden te Ravensbrück (DId.). In de oorlog woonde hij in Buurmalsen en was hij één van de eerste leden van de Orde Dienst. Werkzaamheden verrichtte hij ook voor de inlichtingendienst en voor de grondorganisatie die verantwoordelijkheid droeg voor de verzorging van Engelse parachutisten. Bij werkzaamheden met betrekking tot de oprichting en organisatie van de Binnenlandse Strijdkrachten, is Christiaan van Holthe op 22 november 1944 door de Duitsers opgepakt bij de Kamer van Koophandel in Utrecht. Na eerder te zijn gedetineerd in de kampen Amersfoort, Neuengamme en Wattenscheidt, is hij aan het einde van de oorlog overleden aan uitputting in een treinwagon die net buiten Neuengamme werd afgerangeerd.
 
Graf te Axel van zijn echtgenote. Willem wordt ook genoemd.
WILLEM JOZIAS VAN DER HOOFT
Willem Jozias van der Hooft is op 18 november 1907 geboren in Waterlandkerkje (Z) en op 27 oktober 1990, overleden in Leusden. Gedurende de bezetting was hij arts in Beesd en heeft hij hulp en verzorging verleend aan onderduikers, joden en piloten. Ook was hij betrokken bij verscheidene sabotageactiviteiten. Zo maakt hij met bijvoorbeeld springladingen onklaar worden met hulp van injectienaalden en waterstofperoxide waar hij als arts over beschikte. Tevens was Willem Jozias van der Hooft betrokken bij de distributie van bonkaarten en heeft hij spoorweg werknemers uitbetaald ten tijde van de spoorwegstaking.

JOHANNA HENRIETTA LIEVENSE-VAN HERWAARDEN
Johanna Henrietta Lievense-van Herwaarden, bij mensen uit het verzet bekend als tante Jet, is op 28 november 1899 geboren in Asperen en op 25 oktober 1973 overleden in Geldermalsen. Zij was een belangrijk contact van Johannes van Zanten, de plaatselijke knokploeg- leider. Tante Jet, ook wel de moeder van het verzet genoemd, stond altijd klaar voor onderduikers en koeriers. Zij was tevens betrokken bij de distributie van illegale lectuur en kon op die manier belangrijke informatie verschaffen aan diverse verzetsgroepen uit de regio.

JOHAN ANTONIE LEO VAN MEERTEN
Johan Antonie Leo van Meerten, in de illegaliteit bekend als Joke, is op 31 augustus 1914 geboren te Hilversum en op 19 maart 1984 in Delft overleden. Hij lag met zijn woonark in de Korne nabij Buurmalsen en was betrokken bij de organisatie van "crossings" en de verificatie van voor het verzet belangrijke informatie. Joke onderhield contacten met knokploegleider Van Zanten en was samen met hem verantwoordelijk voor tal van sabotagehandelingen.

Graf te Zeist
GERBRAND HENDRIK CHRISTIAAN FREDERIK SIEBRANDS
Gerbrand Hendrik Christiaan Frederik Siebrands is op 3 maart 1914 geboren in Amsterdam en op 24 september 1986 overleden te Scherpenzeel. Hij heeft deel uitgemaakt van de Binnenlandse Strijdkrachten, Gewest 8 Utrecht, District IX en was lid van de illegale verzetsorganisaties LO en LKP in de regio Geldermalsen. Gerbrand Siebrands was gedurende de bezetting ondermeer betrokken bij de voorbereiding van overvallen op distributiekantoren, het Periodiek onttrekken van kaarten aan het bevolkingsregister, sabotage en wapendistributie. Ook heeft hij bijgedragen aan het verschijnen van het illegale blad Trouw en de hulpverlening aan onderduikers. Door één van zijn acties hebben ongeveer 200 personen gebruik kunnen maken van door hem vervalste papieren.
 
Graf te Geldermalsen
ALBERTUS HENDRIKUS HETTINGAR TOLHUISEN
Albertus Hendrikus Hettingar Tolhuisen is op 2 november 1919 geboren in Buurmalsen en overleden op 22 april 1991 in Geldermalsen. Hij was in het verzet betrokken bij de distributie van bonkaarten en het onderbrengen en verplaatsen van onderduikers. Tweemaal is Albertus Tolhuisen erin geslaagd een persoon van een transport naar het concentratiekamp Amersfoort te halen.
 
LAMBERTUS WILDSCHUT
Lambertus Wildschut is op 15 september 1916 geboren in 's-Hertogenbosch en overleden te Veghel op 18 oktober 1986. Tijdens de bezettingsjaren was hij politieman in Geldermalsen. 

FREDERIK ANTONIJ WONNINK
Frederik Antonij Wonnink is op 29 april 1918 geboren te Vorden en op 4 april 1989 overleden in Arnhem. Als politieman was hij werkzaam in de regio Zetten-Kesteren en werd hij regelmatig overgeplaatst naar Geldermalsen. Vanaf 1943 was hij betrokken bij het plaatsen en verzorgen van onderduikers en het verspreiden van illegale lectuur. Hiernaast verleende hij zijn medewerking aan tal van sabotageacties en het vervoer van wapens.


JOHANNES VAN ZANTEN

Achternaam:Zanten
Tussenvoegsels: van
Voornamen: Johannes
Voorletters: J.
Beroep: Uitvoerder Ned. Heide Mij, lid verzet
Onderscheiding: BL.
Geboorteplaats: Culemborg
Geboortedatum: 01-06-1911
Overlijdensplaats: Apeldoorn
Overlijdensdatum: 02-12-1944
Begraafplaats: Gem. Begraafplaats te Kesteren
Gemeente: Neder-Betuwe
Provincie: Gelderland
Vak: 1
Rij: 7
Nummer: 12
 
Algemene gegevens en foto graf afkomstig van www.ogs.nl

De ouders van Johan van Zanten waren Dirk van Zanten en Jannigje van Santen. Johannes van Zanten werd op 1 juni 1911 in Culemborg geboren. Zij verhuisden in september 1913 naar Kesteren.
Johan trouwde op 24 oktober 1935 in Kesteren met Adriana Brienissen uit Opheusden. Ze gingen in Lienden wonen, waar twee van hun kinderen werden geboren en verhuisden  daarna weer in Kesteren, waar nog drie kinderen ter wereld kwamen.
Johan was uitvoerder bij de Heidemaatschappij en hij werkte in Geldermalsen vanuit een bouwkeet aan de Burg. Roozeveld van der Venlaan, tussen de Landbouwschool van directeur Lievense en de Tuinbouwschool van directeur Abrahamse. Na mei 1940 nam hij spoedig  op zeer actieve wijze deel aan het verzet in de West-Betuwe en later als leider, onder de naam Van Buren, van de Knokploeg te Kesteren. Hij was betrokken bij overvallen op distributiekantoren, bevolkingsbureaus en de Arnhemse gevangenis. Landelijke bekendheid genoot deze knokploeg door een overval op de gemeentesecretarie van Tilburg in januari 1944.  Deze actie leverde 105.000 zegels op die nodig waren voor de vervaardiging van persoonsbewijzen. 
Ook beschoot hij Duitse treinen en pleegde sabotage aan het spoorwegnet. 
Als chef van de Engelse spionagedienst in zijn gebied was Johan zeer actief, vooral na de luchtlandingen in september 1944 bij Arnhem. De Betuwe was toen overgangsgebied tussen Duitse en geallieerde stellingen. Tijdens de geallieerde luchtlandingen bij Arnhem in september 1944 had hij aan 18 geallieerde militairen, die nabij Kesteren moesten afspringen, onderdak verleend en na vijf dagen naar bevrijd gebied doen brengen, waarbij hij ze zelfs tot de Waal begeleidde. Vele ondergedoken geallieerde parachutisten van de luchtlandingen bij Arnhem werden  nadien na zijn tussenkomst naar bevrijdgebied teruggevoerd.
Overdag verkende zijn groep de Duitse linies, 's nachts werd de getekende kaart over de Waal naar de geallieerden gebracht, zodat de volgende ochtend de Duitse stellingen gericht onder vuur konden worden genomen. 
Johan was een van de vijf mannen die in Utrecht, tijdens een vergadering voor de organisatie van de Binnenlandse Strijdkrachten, werd opgepakt en overgebracht naar de Willem III-kazerne in Apeldoorn.

foto: J. van de Heuvel
Aan de Sportlaan in Apeldoorn liggen daar tegen een aarden wal drie zwerfkeien: een verzetsmonument met de namen van zestien mannen, vijftien Nederlanders en een Amerikaan. Dertien van hen zaten gevangen in de Koning Willem III-kazerne; zij zijn, zonder enige vorm van proces, vlak buiten het kazerneterrein doodgeschoten enkele dagen, nadat de Duitsers hadden ontdekt dat er door een drietal verzetsmensen een bevrijdingsactie voor een aantal gevangenen werd voorbereid. Ook deze drie vonden de dood.  

In zijn oude woonplaats Kesteren is het Van Zantenplein naar hem genoemd. Meteren volgde dit voorbeeld met de 
J. van Zantenstraat in de wijk Kalenberg. Ook Tiel  (J. van Zantenstraat) en Tilburg (Johannes van Zantenstraat) lieten zich niet onbetuigd.

Graf te Geldermalsen
JAN VAN ZEE
Jan van Zee is op 27 februari 1902 geboren in Poederoijen en overleden op 23 september 1987 in Buren. Jan van Zee, in de oorlogsjaren smid en fietsenmaker in Geldermalsen, heeft deel uitgemaakt van de Binnenlandse Strijdkrachten, Gewest 8 Utrecht en van het Plaatselijk Commando in Geldermalsen. Ook was hij lid van de illegale verzetsorganisatie LO en was hij betrokken bij de opslag van wapens en het organiseren van de financiële ondersteuning voor de spoorwegstakers.
Zijn broer Adriaan, die ook in Geldermalsen woonde en actief was bij het verzet in Poederoijen, werd op 8 maart 1945 in fort De Bilt gefusilleerd.
 
 
Bron: Folder Straatnaamgeving Verzetsstrijders Plan Kalenberg, Meteren.
Voorlichting Geldermalsen i.s.m. de werkcluster Bestuurssecretariaat Mei 1995.
Aan de inhoud van deze folder kunnen geen rechten worden ontleend.

 
Zoeken op deze website
Copyright 2016. All rights reserved.
Terug naar de inhoud | Terug naar het hoofdmenu